Παράμετροι του ερωτήματος «γιατί νικά ο Ερντογάν»:
Σε συνθήκες όξυνσης του αυταρχισμού (στα διαφορετικά του στάδια και ποιοτικά χαρακτηριστικά όπως ο αυταρχικός κρατισμός, το κράτος εξαίρεσης, το καθεστώς έκτακτης ανάγκης, ο εκφασισμός κλπ), συνήθως ξεχωρίζει ο ενισχυμένος ρόλος της καταστολής από τις κρατικές δομές και η αλλαγή στις σχέσεις μεταξύ των κρατικών δομών.
Όμως αλλάζει και ο ρόλος του κυρίαρχου μαζικού κόμματος (ή του κρατικού κόμματος). Εάν λοιπόν η ανάλυση των αυταρχικών καθεστώτων παραμείνει εγκλωβισμένη στην καταστολή της αντιπολίτευσης, δεν φωτίζεται ο ρόλος της κοινωνικής στήριξης που απολαμβάνουν αυτά τα καθεστώτα.
Ένας από τους μηχανισμούς αναπαραγωγής στήριξης προς τον αυταρχισμό (και σε καμιά περίπτωση όχι ο μοναδικός) είναι και η μετάλλαξη των λειτουργιών του κυρίαρχου μαζικού κόμματος – όπως ονόμασε το φαινόμενο ο Ν. Πουλαντζάς – το οποίο μετατρέπεται σε ένα απλό δίαυλο εκλαϊκευσης της στρατηγικής του κράτους και της αντιδημοκρατικής του ιδεολογίας.
Το ΑΚΡ στην Τουρκία, παρά την ξεκάθαρη του φθορά, χαρακτηρίζεται από συμπτώματα ενός «κυρίαρχου μαζικού κόμματος». Αναλαμβάνει να πολιτικοποιήσει τις νέες λειτουργικές αρμοδιότητες του αυταρχικού κράτους του Ερντογάν. Γιατί; Διότι το κράτος είναι «εσωστρεφές και αντιδημοκρατικό» και συνεπώς αδυνατεί να έχει «από μόνο» του λαϊκή στήριξη. Το ΑΚΡ σε αυτές τις συνθήκες έγινε ένα τεράστιο πολιτικό εργαλείο στα χέρια του Ερντογάν με το οποίο κινητοποιεί μάζες/ψηφοφόρους, καθοδηγεί την πολιτική/κρατική ελίτ, διαμοιράζει προνόμια και πηγές κερδοφορίας.
Το ΑΚΡ εδώ και κάποια χρόνια δεν έχει καμία απολύτως λειτουργία δημοκρατικού ελέγχου. Ούτε και ενδιαφέρεται να έχει. Απώλεσε όλα σχεδόν τα χαρακτηριστικά του ως «κανονικό» πολιτικό κόμμα. Όμως σε κάθε περίπτωση πρέπει να είναι μαζικό γιατί μέσα από τη μαζικότητα του μπορεί υπό προϋποθέσεις να παρέχει στον ηγέτη τις αναγκαίες στιγμές νομιμοποίησης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία Ιανουαρίου 2023, το ΑΚΡ έχει 11.241.230 μέλη. Είναι το έκτο μαζικότερο πολιτικό κόμμα σε παγκόσμια κλίμακα. Το ξεπερνούν μόνο κόμματα όπως Το Ινδικό Λαϊκό Κόμμα, το Ινδικό Εθνικό Κογκρέσο, το Δημοκρατικό και το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα στις ΗΠΑ και το Κομμουνιστικό Κόμμα της Κίνας. Το ΑΚΡ έχει περισσότερα κομματικά μέλη από το σύνολο του πληθυσμού χωρών όπως η Ελλάδα, η Σουηδία, η Πορτογαλία, η Τσεχία.
Στις εκλογές της 14ης Μαϊου 2023, το ΑΚΡ κέρδισε 19.3 εκ. ψήφους (35.6%) από 21.3 εκ. ψήφους που είχε το 2018. Μειώνει την εκλογική του δύναμη, αλλά συνεχίζει να κερδίζει περισσότερους ψήφους από το σύνολο της εκλογικής δύναμης που έχουν μαζί τα δύο κυριότερα κόμματα της αντιπολίτευσης (CHP και İYİ Parti – περίπου 17 εκ. ψήφους).
Παρά την αποδυνάμωση του συνεχίζει να συνδέεται με ένα ωκεανό οργανώσεων – φιλανθρωπικών, επαγγελματικών, γυναικείων, νεολαίας, συνδικάτων, συνδέσμων – που δρουν πολύ έντονα και μαζικά στις εργατικές συνοικίες των μητροπόλεων.
Βεβαίως δεν θα πρέπει να υποτιμηθεί η βαθμιαία προσωποποίηση και συγκεντροποίηση της ισχύος στον Ηγέτη (Ερντογάν), η ουσιαστική αποδιάρθρωση όλων των τυπικών εσωκομματικών δομών και διαδικασιών ελέγχου, αλλά και η καθιέρωση του στον ίδιο τον πυρήνα του κράτους.
Συμπερασματικά: Η καταστολή είναι μόνο ένα από τα χαρακτηριστικά του αυταρχικού καθεστώτος (και όλων των διαβαθμίσεων του). Υπάρχουν και άλλες πτυχές όπως οι οικονομικές, οι ιδεολογικές, οι κοινωνικές. Μεταξύ αυτών είναι η υλικότητα μιας μαζικής οργάνωσης που μπορεί ακόμα να κινητοποιεί μάζες.
Η αναπαραγωγή μιας αυταρχικής εξουσίας όπως αυτής του Ερντογάν για τόσο πολλά χρόνια δεν στηρίζεται μόνο σε ένα πυλώνα του αυταρχισμού. Συμπεριλαβάνει το σύνολο τους και μάλιστα χαρακτηρίζεται από προσαρμογή στις αλλαγές που δέχονται αυτές οι πτυχές μέσα στο χρόνο.
Πηγές για περαιτέρω μελέτη:
1. Çınar, Menderes. Siyasal Bir Sorun Olaral İslamcılık. 20. Yılında Akp. Ankara: Nika Yayınevi, 2021.
2. Ercan, Fuat, and Şebnem Oğuz. «Understanding the Recent Rise of Authoritarianism in Turkey in Terms of the Structural Contradictions of the Process of Capital Accumulation.» In Turkey’s New State in the Making. Transformations in Legality, Economy and Coercion, edited by Pınar Bedirhanoğlu, Çağlar Dölek, Funda Hülagü and Özlem Kaygusuz, 97-117. London: Zed Books, 2020.
3. Şebnem Oğuz, “‘Yeni Türkiye’nin Siyasal Rejimi”, in Tolga Tören & Melehan Kutun (eds.), “Yeni” Türkiye? Kapitalizm, Devlet ve Sınıflar, SAV Yayınları, İstanbul 2016, pp. 81-127.
4. Bob Jessop, “On the Originality, Legacy, and Actuality of Nicos Poulantzas”, Studies in Political Economy, Vol. 34, 1991, pp. 75-107.
5. Ümit Akçay, “Authoritarian consolidation dynamics in Turkey”, Contemporary Politics, 2020, online publication, DOI: 10.1080/13569775.2020.1845920
6. Nicos Poulantzas, State, Power, Socialism, London: Verso 1978.
Νίκος Μούδουρος
ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΤΕΡΑ 